Architektura Berlina w skrócie
W krajobrazie miasta widać cztery epoki:
- Klasycystyczne Prusy (1790–1860): kolumny, frontony i antyczne proporcje, dzieło Carla Gottharda Langhansa i Karla Friedricha Schinkla.
- Modernizm lat 1920: mieszkalnictwo społeczne, miasta-ogrody i szkło, wokół Bruna Tauta i Bauhausu.
- Dwie odbudowy (1950–1990): na Wschodzie monumentalne aleje i wieża telewizyjna; na Zachodzie sale koncertowe i nowoczesne muzea na Kulturforum.
- Zjednoczony Berlin (od 1990): wieżowce Potsdamer Platz, kopuła Reichstagu, renowacje muzeów autorstwa Davida Chipperfielda.
Klasycystyczne Prusy: Brama Brandenburska, Schinkel i Gendarmenmarkt
Brama Brandenburska, zbudowana w latach 1788–1791 przez Carla Gottharda Langhansa, wzorowana jest na Propylejach ateńskiego Akropolu: to początek alei Unter den Linden i najsłynniejszy symbol miasta.
Karl Friedrich Schinkel to architekt, który nadał oblicze pruskiej stolicy. Zaprojektował Neue Wache (1818) przy Unter den Linden, Konzerthaus przy Gendarmenmarkt, ukończony w 1821 roku i odbudowany po wojnie, oraz Altes Museum, otwarte w 1830 roku przy Lustgarten, z rotundą inspirowaną rzymskim Panteonem. Te budynki można obejrzeć podczas jednego spaceru od Bramy Brandenburskiej: idźcie trasą opisaną w naszym przewodniku po Mitte, a potem wejdźcie na Wyspę Muzeów.
Na Wyspie Muzeów Neues Museum, odbudowane przez Davida Chipperfielda i ponownie otwarte w 2009 roku, celowo zachowuje ślady wojny w cegle i tynku. Obok katedra berlińska autorstwa Juliusa Carla Raschdorffa, konsekrowana w 1905 roku, reprezentuje neorenesansowy eklektyzm cesarskich Niemiec. Humboldt Forum odtwarza kilka metrów dalej trzy barokowe fasady zamku, zrekonstruowane wiernie według oryginału; fasada od strony Szprewy jest współczesna, dzieło Franca Stelli.
Secesja i dziedzińce kamienic: Hackesche Höfe
Hackesche Höfe, otwarte 23 września 1906 roku, łączą mieszkania, pracownie i sklepy wokół ośmiu połączonych ze sobą dziedzińców. August Endell zaprojektował secesyjne fasady pierwszego dziedzińca. To najlepszy sposób, by zrozumieć układ berlińskiego kwartału z końca XIX wieku.
Modernizm lat 1920: Hufeisensiedlung
W latach 1920 Republika Weimarska uczyniła z Berlina laboratorium mieszkalnictwa społecznego. Osiedle Podkowy (Hufeisensiedlung) w Britz jest najsłynniejsze: zbudowane w latach 1925–1933 przez Bruna Tauta i Martina Wagnera, z architektem krajobrazu Leberechtem Migge, skupia się wokół wielkiego budynku w kształcie podkowy o długości 350 metrów. Osiedle liczy około 1 285 mieszkań i 679 domów szeregowych z ogródkiem. Od 7 lipca 2008 roku figuruje na liście UNESCO, wraz z pięcioma innymi osiedlami, pod nazwą „Berlińskie osiedla modernistyczne”. Dojedziecie tu metrem (U7) z centrum; punkt informacyjny udziela wskazówek i oferuje zwiedzanie.
NRD: Karl-Marx-Allee, wieża telewizyjna i Alexanderplatz
Na Wschodzie architektura służyła przede wszystkim władzy. Karl-Marx-Allee, budowana od 1952 roku pod nazwą Stalinallee, ciągnie się na około dwa kilometry wielkimi budynkami w stylu radzieckiego klasycyzmu, „pałacami dla robotników”, między Strausberger Platz a Frankfurter Tor; jego dwie wieże z kopułami są dziełem Hermanna Henselmanna. Aleję przemianowano w 1961 roku.
Wieża telewizyjna, zbudowana w latach 1965–1969, góruje nad Alexanderplatz na wysokości 368 metrów. Jej kula miała przypominać radzieckie satelity, a korzysta z projektu Hermanna Henselmanna. Wraz z otaczającym ją placem pozostała najbardziej widocznym symbolem Berlina Wschodniego.
Zachód w czasie zimnej wojny: Eiermann, Scharoun, Mies van der Rohe
Na Zachodzie odbudowa odbywała się poprzez wielkie modernistyczne gesty. Kościół Pamięci łączy w latach 1959–1963 ośmioboczny kościół i dzwonnicę Egona Eiermanna z ruinami dawnej wieży. Na Kulturforum Filharmonia Hansa Scharouna, otwarta 15 października 1963 roku, wprowadza salę, w której orkiestra zajmuje środek, a publiczność otacza ją wokół, pod złotą bryłą przypominającą namiot.
Neue Nationalgalerie to ostatnie wielkie dzieło Ludwiga Miesa van der Rohe, otwarte 15 września 1968 roku: szklana hala pod kwadratowym stalowym dachem o boku 64,8 metra, wspartym na ośmiu filarach. Odnowiona przez David Chipperfield Architects, została ponownie otwarta w sierpniu 2021 roku. Dziesięciominutowy spacer łączy Kulturforum z Potsdamer Platz.
Zjednoczony Berlin: Libeskind, Reichstag i Potsdamer Platz
Muzeum Żydowskie Daniela Libeskinda, otwarte jesienią 2001 roku, to budynek w kształcie zygzaka pokryty tytanowo-cynkową blachą, którego betonowe „pustki” przedstawiają nieobecność pozostawioną przez Szoah. Wystawę stałą warto zobaczyć, nawet jeśli nie interesujecie się architekturą: budynek jest częścią opowieści.
Reichstag, zbudowany w latach 1884–1894 przez Paula Wallota, mieści Bundestag od 1999 roku. Norman Foster zwieńczył go kopułą ze szkła i stali o średnicy 40 metrów, dostępną po bezpłatnej rejestracji. Sąsiedni pomnik pomordowanych Żydów Europy to inny sposób, w jaki architektura staje się miejscem pamięci.
Odbudowany w latach 90. Potsdamer Platz jest wizytówką zjednoczonego Berlina: dzielnica zaprojektowana przez Renzo Piano, ceglana wieża Hansa Kollhoffa (1999) z Panoramapunkt, szklana wieża Helmuta Jahna i Sony Center.
Jak zaplanować zwiedzanie architektury
| Trasa | Etapy | Zalecany czas |
|---|---|---|
| Klasycystyczne Prusy | Brama Brandenburska, Neue Wache, Gendarmenmarkt, Altes Museum | Pół dnia |
| Modernizm | Hufeisensiedlung (Britz) | Dwie godziny, plus dojazd |
| NRD | Karl-Marx-Allee, wieża telewizyjna | Dwie do trzech godzin |
| Kulturforum | Filharmonia, Neue Nationalgalerie | Pół dnia ze zwiedzaniem |
| Zjednoczony Berlin | Reichstag, Potsdamer Platz, Muzeum Żydowskie | Jeden dzień |
Przy krótkim pobycie wybierzcie dwie grupy budynków zamiast oglądać wszystko: NRD i Kulturforum dobrze się uzupełniają.
Praktyczne informacje
Przemieszczanie się między budynkami
Do wszystkich budynków dojeżdża metro, S-Bahn, tramwaj lub autobus; autobusy 100 i 200 mijają kilka zabytków w centrum. Bilety i strefy opisujemy w naszym przewodniku po transporcie w Berlinie.
Kiedy przyjechać
Światło jest najpiękniejsze wcześnie rano lub późnym popołudniem, zwłaszcza na szkle Potsdamer Platz i Neue Nationalgalerie. Aby wejść do środka, wybierajcie dni powszednie: niektóre muzea są w poniedziałek zamknięte.
Połączyć z pobytem
Proponowane trasy wpisują się w Berlin w 3 dni lub Berlin w jeden dzień. Aby wybrać dzielnicę, zobaczcie dzielnice Berlina.
Warto przeczytać także
Kulturforum opisujemy w naszym przewodniku po dzielnicy, a dzielnicę Mitte w przewodniku po Mitte. Dla kontekstu historycznego ruszcie śladami Muru Berlińskiego.
