De architectuur van Berlijn in het kort
Vier tijdperken zijn in het landschap af te lezen:
- Neoclassicistisch Pruisen (1790-1860): zuilen, frontons en antieke proporties, van Carl Gotthard Langhans en Karl Friedrich Schinkel.
- Het modernisme van de jaren 1920: sociale woningbouw, tuinsteden en glas, rond Bruno Taut en het Bauhaus.
- De twee wederopbouwen (1950-1990): in het oosten monumentale lanen en de televisietoren; in het westen concertzalen en moderne musea op het Kulturforum.
- Het herenigde Berlijn (sinds 1990): de torens van de Potsdamer Platz, de Reichstagkoepel, museumrestauraties door David Chipperfield.
Neoclassicistisch Pruisen: Brandenburger Tor, Schinkel en Gendarmenmarkt
De Brandenburger Tor, gebouwd van 1788 tot 1791 door Carl Gotthard Langhans, is geïnspireerd op de Propyleeën van de Akropolis van Athene: ze vormt het beginpunt van de laan Unter den Linden en is het bekendste symbool van de stad.
Karl Friedrich Schinkel is de architect die de Pruisische hoofdstad haar gezicht gaf. Hij ontwierp de Neue Wache (1818) aan Unter den Linden, het Konzerthaus aan de Gendarmenmarkt, voltooid in 1821 en na de oorlog herbouwd, en het Altes Museum, geopend in 1830 aan de Lustgarten rond een rotonde naar het voorbeeld van het Pantheon in Rome. Deze gebouwen ziet u in één wandeling vanaf de Brandenburger Tor: volg de route uit onze gids over Mitte en stap dan binnen op het Museumsinsel.
Op het Museumsinsel behoudt het Neues Museum, herbouwd door David Chipperfield en heropend in 2009, bewust de littekens van de oorlog in zijn baksteen en pleisterwerk. Ernaast vertegenwoordigt de Berliner Dom van Julius Carl Raschdorff, ingewijd in 1905, het neorenaissance-eclecticisme van het Duitse keizerrijk. Het Humboldt Forum neemt op enkele meters afstand drie barokke gevels van het stadsslot over, identiek herbouwd; de gevel aan de Spree-kant is hedendaags, een werk van Franco Stella.
Jugendstil en binnenhoven: de Hackesche Höfe
De Hackesche Höfe, geopend op 23 september 1906, combineren woningen, ateliers en winkels rond acht onderling verbonden binnenhoven. August Endell ontwierp de Jugendstil-gevels van de eerste binnenhof. Het is de beste manier om de indeling van een Berlijns bouwblok uit de late 19e eeuw te begrijpen.
Het modernisme van de jaren 1920: de Hufeisensiedlung
In de jaren 1920 maakt de Weimarrepubliek van Berlijn een laboratorium voor sociale woningbouw. De Hoefijzernederzetting (Hufeisensiedlung) in Britz is de beroemdste: gebouwd van 1925 tot 1933 door Bruno Taut en Martin Wagner, met landschapsarchitect Leberecht Migge, is ze opgezet rond een groot hoefijzervormig gebouw van 350 meter lang. De wijk telt ongeveer 1.285 appartementen en 679 rijtjeshuizen met tuin. Sinds 7 juli 2008 staat ze met vijf andere nederzettingen op de Unesco-lijst onder de naam 'Woonwijken in modernistische stijl in Berlijn'. U komt er met de metro (U7) vanuit het centrum; een informatiebureau geeft uitleg en biedt rondleidingen aan.
De DDR: Karl-Marx-Allee, televisietoren en Alexanderplatz
In het oosten staat architectuur eerst in dienst van de macht. De Karl-Marx-Allee, vanaf 1952 gebouwd onder de naam Stalinallee, telt over ongeveer twee kilometer enorme gebouwen in Sovjet-neoclassicistische stijl, 'paleizen voor de arbeiders', tussen de Strausberger Platz en de Frankfurter Tor, waarvan de twee koepeltorens van Hermann Henselmann zijn. Ze werd in 1961 omgedoopt.
De televisietoren, gebouwd tussen 1965 en 1969, torent met 368 meter boven de Alexanderplatz uit. De bol moest aan Sovjetsatellieten doen denken en de toren grijpt terug op een ontwerp van Hermann Henselmann. Samen met het plein eromheen is hij het meest zichtbare symbool van Oost-Berlijn gebleven.
Het westen in de Koude Oorlog: Eiermann, Scharoun, Mies van der Rohe
In het westen verloopt de wederopbouw via grote moderne gebaren. De Gedächtniskirche combineert tussen 1959 en 1963 een achthoekige kerk en een klokkentoren van Egon Eiermann met de ruïnes van de oude toren. Op het Kulturforum zet de Philharmonie van Hans Scharoun, geopend op 15 oktober 1963, een zaal neer waarin het orkest in het midden zit en het publiek eromheen, onder een gouden tentvormig silhouet.
De Neue Nationalgalerie is het laatste grote werk van Ludwig Mies van der Rohe, geopend op 15 september 1968: een glazen hal onder een vierkant stalen dak van 64,8 meter zijde, gedragen door acht kolommen. Gerestaureerd door David Chipperfield Architects, heropende ze in augustus 2021. Een wandeling van tien minuten verbindt het Kulturforum met de Potsdamer Platz.
Het herenigde Berlijn: Libeskind, Reichstag en Potsdamer Platz
Het Joods Museum van Daniel Libeskind, geopend in het najaar van 2001, is een zigzaggend gebouw bekleed met titaanzink, waarvan de betonnen 'leegtes' de afwezigheid verbeelden die de Shoah heeft achtergelaten. De vaste tentoonstelling is ook de moeite waard als u geen architectuurfan bent: het gebouw maakt deel uit van het verhaal.
De Reichstag, gebouwd van 1884 tot 1894 door Paul Wallot, huisvest sinds 1999 de Bundestag. Norman Foster zette er een koepel van glas en staal van 40 meter doorsnede op, toegankelijk na gratis inschrijving. Het nabijgelegen Monument voor de vermoorde Joden van Europa is een andere manier om van architectuur een plaats van herinnering te maken.
De Potsdamer Platz, in de jaren 1990 herbouwd, is het uithangbord van het herenigde Berlijn: de wijk ontworpen door Renzo Piano, de baksteentoren van Hans Kollhoff (1999) met zijn Panoramapunkt, de glazen toren van Helmut Jahn en het Sony Center.
Een architectuurbezoek organiseren
| Route | Stops | Aanbevolen duur |
|---|---|---|
| Neoclassicistisch Pruisen | Brandenburger Tor, Neue Wache, Gendarmenmarkt, Altes Museum | Een halve dag |
| Modernisme | Hufeisensiedlung (Britz) | Twee uur, plus de reistijd |
| DDR | Karl-Marx-Allee, televisietoren | Twee tot drie uur |
| Kulturforum | Philharmonie, Neue Nationalgalerie | Een halve dag met een bezoek |
| Herenigd Berlijn | Reichstag, Potsdamer Platz, Joods Museum | Een dag |
Kies voor een kort verblijf twee groepen gebouwen in plaats van alles te willen zien: de DDR en het Kulturforum vullen elkaar goed aan.
Praktische informatie
Van gebouw naar gebouw
Alle gebouwen zijn bereikbaar met metro, S-Bahn, tram of bus; de bussen 100 en 200 rijden langs meerdere monumenten in het centrum. Kaartjes en zones worden uitgelegd in onze gids over vervoer in Berlijn.
Wanneer komen
Het licht is mooier vroeg in de ochtend of aan het eind van de middag, met name voor het glas van de Potsdamer Platz en de Neue Nationalgalerie. Om de gebouwen binnen te gaan, kunt u het best doordeweeks komen: sommige musea zijn op maandag gesloten.
Combineren met een verblijf
De voorgestelde routes passen in Berlijn in 3 dagen of Berlijn in één dag. Om een wijk te kiezen, zie de wijken van Berlijn.
Meer lezen
Het Kulturforum wordt uitgebreid beschreven in onze wijkgids, en Mitte in de gids over Mitte. Voor de historische context, ga op zoek naar de sporen van de Berlijnse Muur.
